Michał Józef Kawecki
Szczecin 
(Europejskie Stowarzyszenie Rodziców – BRUKSELA)
Trzy szkice o szkole, rodzinie i wychowaniu 
I. RODZINA I SZKOŁA  JAKO OBSZAR DIALOGU
1. Budzenie miłości
Pierwszym, jedynym i niepowtarzalnym środowiskiem dla większości z nas jest dom rodzinny. Ma on swój klimat i swoją temperaturę, swój wewnętrzny rytm i czas wypełniony beztroską dzieciństwa. Ma on i chwile szczęśliwe, i dramatyczne, momenty radości i goryczy. To wszystko, co w nim zmienne, w niczym nie uszczupla jednak tego, co trwałe i niepowtarzalne, na swój sposób wieczne w wymiarze mikrokosmosu doświadczeń pojedynczego człowieka. Dom jest tym szczególnym miejscem, do którego się wciąż powraca.
Dom jest miejscem budzenia miłości i jest miejscem na miłość wzajemną. To w nim przede wszystkim znajdują oparcie bezinteresowność i czułość, solidarność i dialog. W domu rodzinnym trwa  nieustanne  budzenie miłości – i na tym polega jego jedyność i niepowtarzalność. Rodzice zawsze pozostają najbliżsi dziecku; relacja, jaka łączy rodziców z dzieckiem, nasycona jest miłością bezwarunkową i piękną.
Podczas jednego ze spotkań warsztatowych zwróciłem się do grona rodziców z prośbą, by zechcieli rozwinąć zdanie, zaczynające się od słów: “My, dzieci, mamy nasz dziecięcy świat i będziemy bardzo wdzięczne, jeśli nasi rodzice...”. Duży arkusz papieru szybko zamienił się w kolorowy plakat. Na plakacie, wśród namalowanych kwiatów, widniał taki oto dekalog:
1. Będą nas kochali takimi jakimi jesteśmy.
2. Uszanują naszych przyjaciół i nie będą nas krytykować przy innych.
3. Będą się z nami często bawili i pozwolą nam mieć własne zwierzątko.
4. Będą umieli nas słuchać i spróbują zrozumieć nasze racje.
5. Będą mieli odwagę przyznać się, że nie zawsze mają rację, będą więc umieli 
nas przeprosić.
6. Pozwolą nam mieć artystyczny nieład w pokoju.
7. Pomieszkają z nami trochę w naszym świecie.
8. Docenią nasze wysiłki i uznają nasze “święte” prawo do błędu.
9. Będą się wzajemnie szanować
10. Zechcą z nami odkrywać piękno tego świata.
Dekalog zachwycił wszystkich. Gdybym go otrzymał wcześniej, przed warsztatami, przez myśl by mi nie przeszło, iż twórcami jego są rodzice, a nie dzieci.
2. Pułapki i zagrożenia
Każda rodzina ma swoje dni lepsze i gorsze, swoje napięcia i konflikty, nieporozumienia i dramaty. Życie codzienne niesie z sobą wiele niespodzianek, wiele zaskakujących sytuacji, które obnażają drugą stronę medalu: niecierpliwość naszą i zapalczywość, wybuchowość i nerwowość, upór i małostkowość.
Są w życiu rodziców i dzieci momenty szczególnie bolesne i raniące, kiedy to pojawiają się oskarżenia i pomówienia, ataki słowne i rękoczyny burzące cały dotychczasowy porządek i świat wartości; kiedy wydaje się, że nadszedł już kres miłości. Wiele rodzin przechodzi taką próbę ognia zwycięsko i odnajduje nowe siły, nowe nadzieje. Wiele jednak rodzin ulega rozpadowi - nastaje kres domu rodzinnego jako miejsca spotkania i dialogu.
Nienawiść jest odwrotnością miłości i jej doraźnym zaprzeczeniem. Kiedy się już pojawi, zamienia natychmiast relację ludzką w jej przedmiotowe przeciwieństwo. Nienawiść nie daje jasnego spojrzenia – bo spojrzenie takie pozostaje wyłącznym przywilejem miłości. Nienawiść zawęża horyzonty myślenia i odczuwania, zamyka człowieka i czyni go niewrażliwym na Dobro.
“Nienawiść z natury pozostaje ślepa [...]. Ale kto nienawidzi, bliższy jest relacji niż ten, kto nie odczuwa ani miłości, ani nienawiści”.
Sam fakt pojawienia się nienawiści niczego jeszcze nie przesądza; poddaje się ona próbom “reedukacji”, lecz musi być nazwana po imieniu i wypowiedziana. Dopiero wtedy objawi swoje dobroczynne, autoterapeutyczne działanie. 
“Prawda wypowiedziana o sobie jest zawsze czymś wielkim, niezależnie od tego, czy jest to prawda o ludzkiej cnocie czy winie. Kto się  przyznaje , ten wchodzi pod opiekę prawdy”
Nienawiść to tylko jedna z wielu pułapek na jakie narażone jest życie domowe.
Prawdziwym zagrożeniem dla rodziców i dzieci –  jest przemoc ukryta w mowie, w języku komunikacji codziennej. Już samo słowo “dziecko” stanowi niebezpieczną pułapkę językową. Rzeczownik ten jest rodzaju nijakiego – podkreślmy –  n i j a k i e g o. Dzieci natomiast zawsze nają swoją płeć: są albo chłopcami, albo dziewczynkami. Już z tej tylko racji słowo to zafałszowuje rzeczywistość. I bezwiednie zachęca do stosowania wobec “dziecka” przymusu i przemocy. Przemoc ma swoje początki w języku właśnie. Ważne przeto, jakim językiem mówimy w domu, w szkole, na ulicy... Dzieci bowiem posługują się takim językiem, jaki usłyszą u ludzi dorosłych.
Można powtórzyć za Norwidem: “wyrazy  i  słowa   nasze   są   także  i  na   to,  że  nas  sądzą,  nie   tylko   że   nas   wyrażają”. Oby sąd ten był dla nas, dorosłych, łaskawy, jeśli nie teraz, to w przyszłości.
Mowa to nie tylko słowa, lecz także język ciała (body language). Słowa wypowiedziane w złości lub gniewie ranią głęboko, ale dużo bardziej przerażające dla dziecka są: “złe” oczy matki bądź ojca, ich wykrzywione twarze, nieopanowane ruchy i gesty.
Wbrew pozorom, język nie jest instrumentem porozumienia –  on  jest samym  porozumieniem  –  albo jego zaprzeczeniem.
3. Wspólne budowanie
Budowanie wymaga uważności i skupienia, namysłu i solidności, wreszcie sztuki współdziałania, współpracy. Zaczyna się od tworzenia klimatu sprzyjającego pracy. Każdą pracę poprzedzić można znaną i bardzo piękną modlitwą o pogodę ducha:

                           Boże, użycz mi pogody ducha,
                           abym godził się z tym, czego nie mogę zmienić,
                           użycz mi odwagi,
                           abym zmieniał to, co mogę zmienić,
                           użycz mi mądrości,
                           abym odróżniał jedno od drugiego.
                                                                        (Marek Aureliusz) tłum. Ks. Jan Zieja

Budowanie jest przed wszystkim słuchaniem, albowiem nie będzie umiał współdziałać i współpracować ten, kto nie potrafi słuchać.
Są domy, w których panuje “dobry duch”, co sprawia, że ludzie chcą i potrafią wzajemnie się słuchać i rozmawiać ze sobą, autentycznie dyskutować.
Aliści, bywają też domy, w których panuje pośpiech, nie sprzyjający skupieniu. Domów takich jest, niestety, coraz więcej: brakuje w nich właśnie słuchania. Pośpiech narzuca bowiem swoje dyktatorskie prawa: “ma być tak i tak, nie ma czasu na zbędne dyskusje”. Uważność rodziców jest połowiczna, fragmentaryczna i wybiórcza: zauważamy stosunkowo niewiele, i tylko to co sami chcemy. Uszy nie słuchają, co się do nich mówi; podobnie oczy - widzą tylko to, co chcą widzieć
“Widzimy dzieci – pisze Janusz Korczak – w burzliwych przejawach radości i smutku, gdy się różnią od nas, nie dostrzegamy pogodnych nastrojów, cichych zadumań, głębokich wzruszeń [...] “Prawdziwym” jest nie tylko dziecko skaczące na jednej nodze, ale i roztrząsające tajemnice przedziwnej bajki życia [...] Dziecko nie może myśleć jak dorosły, ale może  dziecięco   zastanawiać  się  nad     poważnymi   zagadnieniami”.
Budowanie zakłada podział ról. Rzecz w tym, by role nie były ważniejsze od osoby ludzkiej, i aby zobowiązania wzajemne nie zamieniały się w czczy obowiązek, suchy formalizm. Wtedy zamiast budowania i tworzenia pojawić się może niszczenie, destrukcja
Budowanie to wyostrzona świadomość obecności drugiego człowieka, innych ludzi. Nie przerodzi się ono w niszczenie, dopóki głos decydujący  ma relacja JA-TY. Przykład słuchania wychodzi od dorosłych, albo i nie wychodzi. Życie rodzinne jest taką dziwną mieszanką słuchania i narzucania, uważności i lekceważenia, skupienia i błądzenia, rozumu i bezmyślności, solidności i zdradliwości.
Często posłyszeć można od dzieci narzekania na brak partnerstwa w domu rodzinnym: zarówno w relacjach między nimi i rodzicami, jak również między samymi rodzicami. Ci ostatni podkreślają z kolei brak u swoich pociech odpowiedzialności i uszanowania pracy dorosłych. Nasuwa się nieodparcie pytanie: jak budować w zgodzie z wartościami?
Prawdziwe budowanie zaczyna się od rzetelnego namysłu, odkrycia niekiedy gorzkiej prawdy o sobie i całej sytuacji rodzinnej. Budowanie jest jednocześnie nadzieją na odnalezienie we wspólnej przestrzeni obcowań tych wątków i wartości, które były w niej do tej pory nieobecne lub mało wyraziste. Przeszkodą w urzeczywistnianiu ważnych dla domu wartości jest dosłowne traktowanie zestawu trzech kuszących słów: “sprawowanie władzy rodzicielskiej”. Potraktowane literalnie słowa te zniewalają rodziców, ułatwiają im bowiem narzucanie i wymuszanie przemocą swej woli.
Pojęcia: “sprawowania władzy rodzicielskiej” oraz “nadzoru nad dzieckiem” są – o czym warto pamiętać – produktem machiny urzędniczej, która stosuje bezduszne, biurokratyczne miary wobec różnorodnych dziedzin ludzkiego życia.
Jeszcze raz przypomnijmy: początkiem każdej pracy jest praca nad własnym językiem. Budowanie jest wysiłkiem, któremu towarzyszą chwile piękne, pełne zadumy i wytchnienia, odsłaniające piękno świata otaczającego.
DAR
                             Dzień taki szczęśliwy.
                             Mgła opadła wcześnie, pracowałem w ogrodzie.
                             Kolibry przystawały nad kwiatem kaprifolium.
                             Nie było na ziemi rzeczy, którą chciałbym mieć.
                             Nie znałem nikogo, komu warto byłoby zazdrościć.
                             Co przydarzyło się złego, zapomniałem.
                             Nie wstydziłem się myśleć, że byłem kim jestem.
                             Nie czułem w ciele żadnego bólu.
                             Prostując się, widziałem niebieskie morze i żagle.
                                                                                                     (Czesław Miłosz)
Chwile piękne ma w życiu swoim człowiek, ma je też każda rodzina. Im więcej jest takich chwil, przeżytych wspólnie, tym lepsze podstawy do porozumienia i dialogu.
4. Dialog: wierność i bliskość
Pierwszymi nauczycielami i wychowawcami dziecka są rodzice, pierwszą zaś szkołą dziecka jest dom.
Wszystko, co wydarza się w przestrzeni życia domowego, rodzinnego, staje się treścią przeżyć i doświadczeń dziecka. W tym tez sensie każda rozmowa, sytuacja bądź zdarzenie stanowią swoistą lekcję dla dziecka.
Dialog rodziców z dzieckiem jest czymś więcej niż tylko zwyczajną rozmową na wybrany temat: jest świadectwem bliskości i wierności.
Dialog staje się świadectwem bliskości drugiego człowieka, zwłaszcza w sytuacjach, kiedy dziecko czuje się zagubione w gmatwaninie spraw dla niego niezrozumiałych i budzących lęk, takich dla przykładu jak: konflikty i zadrażnienia, nieporozumienia i zaniedbania, oskarżenia i podejrzenia.  Bliskość  w takich właśnie sytuacjach buduje w dziecku poczucie bezpieczeństwa i podtrzymuje w nim zwyczajną ludzką nadzieję.
Dialog staje się także świadectwem  wierności  wartościom, które nadają sens życiu każdego człowieka i życiu rodziny jako wspólnoty. Dziecko jest dla rodziców wartością – jest ogniwem zespalającym rodzinę; wartością wyznaczającą kierunek codziennej krzątaniny rodziców.
Życie rodzinne pełne jest różnorodnych sytuacji i zdarzeń. Kiedy dziecko wchodzi w okres dorastania – rodzice przeżywają liczne niepokoje i rozczarowania, zwątpienia i załamania. Przeżycia rodziców, doświadczana przez nich rozpacz są niekiedy tak dojmujące, że pojawia się pokusa  zdrady: rodzice tracą nadzieję i wiarę we własne dziecko.
Dla dziecka najlepszym sprawdzianem, czy jest kochane przez swych rodziców, są sytuacje trudne, na przykład niepowodzenia szkolne, uwikłania w subkultury młodzieżowe, etc.
Reakcje rodziców bywają gwałtowne i nieprzemyślane, skrajne i małostkowe. Dla ziecka natomiast reakcje takie są po prostu świadectwem braku wierności: są aktem  zdrady. Rodzice tracą w ten sposób swoją wiarygodność.
“Doświadczenie paru niestosownych pytań, nieudanych żartów, zdradzonych tajemnic, niebacznych zwierzeń uczy dziecko odnosić się do dorosłych jak do oswojonych, ale dzikich zwierząt, których nigdy nie można być dość pewnym”.
Powtórzmy: codzienne życie rodziny jest dla dziecka niekończącą się lekcją, posiadającą wiele odsłon i dramatów, z którymi wejdzie ono w dorosłe życie. Wiarygodność rodziców jest podstawą ich dialogu z dzieckiem.

5. Dialog: wiarygodność i profesjonalizm
Większość poczynionych do tej pory uwag i spostrzeżeń dotyczących domu rodzinnego, odnosi się także do szkoły jako instytucji kształcącej i wychowującej. Instytucja ta posiada swój sens jako enklawa wierności i wiarygodności, bliskości i wspaniałomyślności. Trud podjęty przez rodziców jest kontynuowany, lepiej lub gorzej, przez nauczycieli w ramach szkoły stanowiącej obszar dialogu.
Dialog w wymiarze życia szkolnego przybiera przede wszystkim formę pracy. Praca ta jednak nie ogranicza się tylko do nauki samych uczniów i przygotowania się nauczycieli do lekcji. Rdzeniem i osnową ludzkiej pracy jest praca człowieka nad sobą.
Tak jak w rodzinie, i w szkole także pojawia się – jako centralny – problem       wiarygodności  nauczyciela. Nauczyciel jest poniekąd w trudniejszej sytuacji niż rodzice: w pracy pedagogicznej nie wystarcza już sama intuicja – potrzebny jest profesjonalizm.
Profesjonalizm  to coś więcej niż wiedza, umiejętności i sprawności zawodowe i techniczne potrzebne w procesie nauczania i wychowania.
Profesjonalizm jest przede wszystkim faktem etycznym. Nauczyciel otwarty na drugiego człowieka, szanujący indywidualność każdego ucznia, jego prawo do błędów, wyrozumiały i serdeczny dla ludzi, zafascynowany światem, odważny w myśleniu, dający świadectwo czynami, daleki od stawiania siebie za wzór godny naśladowania – taki właśnie nauczyciel jest wiarygodny dla uczniów.
Trudne sytuacje szkolne,  dla przykładu: wykroczenia przeciwko regulaminowi szkoły – są okazją do oskarżania o lenistwo, arogancje i lekceważenie osoby nauczyciela; są też okazją do obarczania rodziców winą za wszystkie złe uczynki ich dzieci. Nauczyciel profesjonalista postąpi jednak inaczej, bo jako człowiek wyrozumiały potrafi wybaczać, a nade wszystko dochować wierności uczniom i ich rodzicom.
W oskarżaniu i przypisywaniu winy dziecku, jego rodzicom, można widzieć właśnie akt zdrady. Akt ten jest równocześnie zaprzeczeniem profesjonalizmu.
Nauczyciel – profesjonalista jest bardziej przewodnikiem niż nauczycielem, pomaga uczniowi odnaleźć sens jego szkolnej pracy i odnaleźć siebie w tej instytucji.
Nauczyciel – przewodnik ma duży dystans do swojej roli społecznej, w niewoli której pozostaje wielu jego kolegów po fachu. Mając dystans wobec pełnionej przez siebie roli – łatwiej jest nauczycielowi o  wspaniałomyślność  w niezliczonych codziennych sytuacjach związanych z prozą życia szkolnego. Wspaniałomyślność – znak rozpoznawczy prawdziwego nauczyciela profesjonalisty – jest ważna, gdyż “pomaga rozwijać dobroć i bezinteresowność; odsłaniać i cenić wartości dla nich samych, obejmować je i roztaczać nad nimi opiekę – poddając się jednocześnie ich dobroczynnemu działaniu; pozwala nam też obronić się przed rozlicznymi pokusami: przemocy i przymusu, narzucania i zniewalania, lekceważenia, wyżywania się na innych i roztkliwiania nad sobą.
Rodziców  i  nauczycieli   łączy  wspólny  świat   wartości  i  te  same  fundamenty  umożliwiające  dialog.
Profesjonalizm stanowi wyzwanie nie tylko dla nauczycieli, lecz także i dla samych rodziców, którzy są – jak powiedzieliśmy – pierwszymi nauczycielami dziecka.
6. Zakończenie
I tak oto  rodzina  i  szkoła, poprzez wspólne korzenie etyczne; poprzez wzajemne otwarcie się i porozumienie dzieci, rodziców i nauczycieli; oraz poprzez trud budowania oparty na miłości i profesjonalizmie – tworzą  obszar  dialogu.

Źródło: Śliwerski B. (red.): Jak skutecznie nauczać i wychowywać we współczesnej szkole?, Oficyna Wydawnicza “Impuls”, Kraków 1999, s. 102-109.

Szkic Drugi 

 AGRESJA I PRZEMOC – CO W ZAMIAN  ?    KU  KULTURZE DIALOGU

                                                                      Najłatwiej i najpiękniej nie gnębić drugich, 
                                                                      ale samemu nad sobą pracować,
                                                                      żeby być możliwie jak najlepszym.
                                                                                                                                  Sokrates

1. Agresja i przemoc nie budziłyby takich emocji i takiej troski, gdyby nie dramaty i tragedie ludzkie będące konsekwencją tych zjawisk. Szczególnie bolesne są konsekwencje dotyczące dzieci i młodzieży, bolesne zarówno dla młodych ludzi, jak też rodziców, nauczycieli i wychowawców.

2. Wyrazem zaniepokojenia i szczerej troski dorosłych są różnorodne programy przeciwdziałania szkolnej przemocy i agresji. Powstają one w zaciszu gabinetów – praktycznie bez współudziału młodych ludzi. Rolą tych ostatnich jest uczestnictwo w realizacji cudzych pomysłów i projektów. Realizacja obcych planów i zamysłów nigdy nie należała do rzeczy łatwych i przyjemnych. Naturalną reakcją uczniów na taką sytuację jest niechęć, opór, a nierzadko też i agresja. Cóż za paradoks: programy mające na celu ograniczenie szkolnej patologii mogą ją potęgować i utrwalać.
                                                                                                                                          
3. W debacie poświęconej zwalczaniu /!/ patologii notorycznie popełnia się błąd taki oto, że sztucznie stwarza się wroga tam, gdzie go naprawdę nie ma. Błąd ów jest prostą konsekwencją swoistej militaryzacji języka, która za naczelne swoje pojęcie uważa kategorię “walki”. Przyjęcie zaś optyki wojennej rodzi dalsze skutki: skoro jest walka – musi istnieć wróg. Tak oto w niewinnie brzmiącym sformułowaniu: “walka z przemocą” można, przy odrobinie wysiłku myślowego, odnaleźć całkiem spory potencjał agresji i zachęty do jej stosowania. A to z kolei sprawia, że sformułowanie “walka z agresją i przemocą” jest zlepkiem słownym tyleż nonsensownym, co urągającym zdrowemu rozsądkowi.

4. Nasuwa się pytanie zasadnicze: jaką przyjąć filozofię postępowania, ażeby z dobrym skutkiem ograniczać i minimalizować niekorzystne zjawiska powstające w relacjach interpersonalnych. Pytanie tak postawione pozwala z powodzeniem skierować całą uwagę na genezę, źródła i zapobieganie przemocy. Mówiąc najkrócej: agresja i przemoc powstają w wyniku naruszenia przestrzeni godności i wolności człowieka. Oczywiście, uwarunkowania zdrowotne, psychospołeczne czy ekonomiczne są ważne, ale jedynie tylko jako tło, a nie jako czynniki pierwszoplanowe. W agresji i przemocy relacje interpersonalne przybierają formę wzajemnych prowokacji, eskalacji i konfrontacji, które tworzą swoistą triadę wykluczającą jakąkolwiek jednostronność i jednokierunkowość. /1/

5. Ważną rolę w powstawaniu agresji i przemocy odgrywają sytuacje trudne, jakie towarzyszą edukacji. Każdy, kto uczestniczy w procesie edukacji domowej czy szkolnej narażony jest na sytuacje trudne; dziecko źle znosi sytuacje korozyjne, które powoli acz systematycznie drążą i zatruwają psychikę młodego człowieka. “Są to na przykład nieustanne awantury domowe, karanie dziecka za byle przewinienie, stałe ośmieszanie go czy też poniżanie. Sytuacje korozyjne w szkole, to powtarzające się niepowodzenia w nauce, odrzucenie przez rówieśników, a niekiedy także naruszanie godności ucznia przez nauczyciela”./2/

6. Specyfiką procesów nauczania i wychowania – mówiąc ogólnie - jest to, że stosunkowo często i łatwo w ich przebiegu dochodzi do naruszenia sfery godności i wolności ludzkiej. /3/ Na ogół nie towarzyszy owemu naruszeniu świadomy zamysł skrzywdzenia drugiej osoby, jednak brak intencji wyrządzenia komuś krzywdy lub szkody nie umniejsza ani nie osłabia negatywnych skutków działania. Każdorazowo poważnym zagrożeniem dla psychiki młodych ludzi są powtarzające się i długotrwałe sytuacje trudne. W literaturze przedmiotu istnieje pojęcie mobbingu, które oznacza, że “ofiara przez dłuższy czas jest wielokrotnie narażana na negatywne działania ze strony innej osoby lub osób”. /4/ W języku polskim odpowiednikami mobbingu są określenia takie jak: dręczenie, nękanie, szykanowanie, prześladowanie, a także drwienie, lekceważenie, szydzenie i ośmieszanie. Słowa te jednoznacznie kojarzą się z deptaniem ludzkiej godności i wolności.

7. Sytuacje korozyjne i mobbing mają swoje źródło nie gdzie indziej, jak tylko w sferze komunikacji społecznej, a ściślej – w brakach, niedoborach, niedomaganiach i niedoskonałościach  kultury   dialogu. Każda kultura, a kultura dialogu w szczególności, jest niewidzialną tkanką łączącą ludzi we wspólnotę, i stwarzającą im bogate możliwości wszechstronnego rozwoju.

8. Kultura dialogu ma swoje umocowanie w pracy człowieka nad sobą – w tej szczególnej odmianie pracy nad pracą /5/, która owocuje przezwyciężaniem własnych słabości i ograniczeń, lepszym kontaktem z własnymi emocjami i panowaniem nad nimi, rozwijaniem empatii oraz umiejętności współdziałania z innymi. Praźródłem kultury dialogu jest milczący dyskurs z samym sobą, zaduma nad sobą i swoimi uczynkami, a także  nad swoim miejscem w świecie. Owocem samotnego dialogu ze sobą /6/ jest odwaga przyznania się do błędu, naprawienie krzywdy, świadome budowanie dobrych relacji z innymi, wzbudzanie w sobie uczuć wdzięczności oraz kształtowanie własnego charakteru. Jednym z niezwykle ważnych owoców pracy nad sobą jest wzrost czujności wobec własnych zachowań, myśli i emocji; agresja i przemoc w takim układzie mają znacznie ograniczone pole do działania.
9. Powróćmy do pytania zawartego w tytule: : “Agresja i przemoc – co w zamian?” Odpowiedź na to pytanie jest już po części zawarta w powyższych rozważaniach; a można ją sformułować następująco: zamiast tworzyć programy “walki z przemocą” /!/ sensowniej zacząć przekształcać szkoły w miejsca czy wysepki kultury dialogu. Ideę takiej transformacji zawiera koncepcja SZKOŁY PRZYJAZNEJ. “Szkoła przyjazna czerpie swą moc i piękno z uczuć podziwu i wdzięczności, jakimi młodzi ludzie chętnie obdarzają tych, którzy swoim życiem i uczynkami dają świadectwo wyznawanym wartościom”. /7/ Szkoły, które tracą kulturę z pola widzenia muszą stosować przymus i pedagogikę pościgową, tropicielską, ażeby zrealizować założone cele dydaktyczno-wychowawcze. W interesie uczniów, nauczycieli i rodziców jest tworzyć w szkołach klimat przyjaznego i otwartego dialogu. Jan Amos Komeński w tekście z roku 1633 mówił wprost, że “ czynność nauczania lub uczenia się sama przez się i z natury swej jest przyjemna i miła – czysta zabawa i rozkosz dla ducha”. /8/.

10. Autotransformacja szkół w centra czy wysepki kultury wymaga zgodnego zaangażowania Rad Rodziców, Rad Pedagogicznych, Rad Szkół i Samorządów Uczniowskich. Kultura dialogu jest nadzieją i prawdziwym wyzwaniem dla wszystkich ogniw demokracji szkolnej.

PRZYPISY:

1.	Zimbardo, P. G., Ruch F.L.: Psychologia i życie. Warszawa 1988, s. 621.
2.	Obuchowska, I. (1996). Kochać i rozumieć. Część pierwsza. Poznań: Media Rodzina, s. 75.
3.	Kawecki, M.J. (2005). Rodzina i szkoła jako obszar dialogu. W: Śliwerski,B. (red.) Jak skutecznie nauczać i wychowywać we współczesnej szkole. Kraków: Oficyna Wydawnicza IMPULS, s. 72-89.
4.	Olweus, D. (1998). Mobbning fala przemocy w szkole. Wydawnictwo Jacek Santorski, s. 16.
5.	Kawecki, M.J.  (1998). Etyczny wymiar edukacji – praca nad pracą. W: Kropiwnicki, J. (red.). Szkoła: edukacja – dialog – partnerstwo. Jelenia Góra: Wydawnictwo Nauczycielskie, s. 193-194.
6.	Arendt, H. (1991). Myślenie. Warszawa: Czytelnik, s. 257-263.
7.	Kawecki, M.J. (2005). Szkoła przyjazna. Materiały z IV Międzynarodowych Warsztatów i Konferencji dla Rodziców. Szczecin, 16-19.06.2005;por. Kawecki, M.J. (2006). Siła osobistego przykładu. Edukacja i Dialog, nr 9 (182), s. 20-22.
8.	Komeński, J.A. (1964).Pisma wybrane. Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum, s. 15.

Szkic trzeci 

KULTUROTWÓRCZA  ROLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI W EDUKACJI DOMOWEJ I SZKOLNEJ

O znaczeniu rodziny i szkoły w rozwoju i wychowaniu dziecka napisano opasłe tomy, wygłoszono tysiące mów, w których pominięto to, co wydaje się takie ważne: że rodzice i nauczyciele - opiekując się, ucząc i wychowując - współuczestniczą w tworzeniu określonej kultury. Jeżeli niedostatecznie wskazywano do tej pory na ich rolę kulturotwórczą – a więc przyczyniającą się do tworzenia i rozwoju kultury – to działo się tak po części dlatego, że sztucznie wydzielono edukację z obszaru kultury (istnieją przecież dwa oddzielne ministerstwa), a po części dlatego, że codzienna praktyka oparta o nakaz, przymus i podporządkowanie pozostawała daleko w tyle za światłymi koncepcjami pedagogicznymi. Koncepcjami – dodajmy - postulującymi zaufanie do dziecka, szacunek dla jego godności i gotowość do autentycznego partnerstwa z dorosłymi. 
Kulturotwórczą rolę rodziców i nauczycieli zawrzeć można i opisać w paru podstawowych punktach i zdaniach. Rodzice i nauczyciele stają się współtwórcami kultury, kiedy: 

1. Podejmują pracę nad sobą i dbają o rozwój własny.
2. Wnoszą do instytucji szkoły i domu rodzinnego klimat przyjaznego dialogu.
3. Budują partnerskie relacje z młodymi ludźmi – sprzyjając autonomii i rozwojowi samorządów uczniowskich.
4. Wypracowują własne rozwiązania w dziedzinie edukacji i szukają skutecznych sposobów,  jak wcielić je w życie.

Praca nad sobą należy do najtrudniejszych, lecz to dzięki niej my dorośli stajemy się lepsi i bardziej szlachetni. Trud samodoskonalenia, pokonywania własnych słabości, zwyciężania samego siebie – nastraja pozytywnie do innych ludzi, wyrabia w nas umiar i łagodność, wdzięczność i łaskawość, wielkoduszność i wyrozumiałość. Sztuki pracy nad sobą nigdy nie opanuje ten, kto jest sobą zachwycony, kto pełnioną przez siebie rolę traktuje jako formę władzy nad innymi, kto działa na pokaz lub pod dyktando innych. 
Warto mocno podkreślić, że fundamentem edukacji domowej i szkolnej jest siła przykładu osobistego; że podziw i wdzięczność w młodych ludziach budzą tylko ci, którzy swoim życiem i uczynkami dają świadectwo wyznawanym wartościom. To zawsze jest najcenniejszym wkładem w kulturę, co powstaje jako owoc wolnego ducha i odważnego, niezależnego myślenia. Wartości jakie człowiek ucieleśnia na codzień, zawsze są jakoś zakorzenione w kulturze danego narodu: w jego tradycjach i obyczajach, w jego dziełach sztuki, nauki i literatury. 
Głęboko osadzona w tradycji polskiej oświaty jest relacja bezpośrednia łącząca mistrza z uczniem. Nowoczesne technologie informatyczne ze swoją wirtualną quasi – rzeczywistością  w żadnym wypadku nie powinny zastępować ani spłycać żywego, przyjaznego dialogu. Jedną z bardzo ważnych form tegoż dialogu jest współpraca szkoły i domu. Rodzice i nauczyciele rozmawiając jako partnerzy zawsze potrafią znaleźć najlepsze rozwiązanie każdego konfliktu  i problemu. Ich rozmowy  w żadnym razie nie powinny pomijać opinii i zdania młodych ludzi oraz żywej ich obecności. Jedną z największych sztuk w dydaktyce i wychowaniu jest znalezienie wspólnego języka z młodymi ludźmi, przedyskutowanie z nimi spornych problemów, uzyskanie ich akceptacji dla wspólnie zaplanowanych przedsięwzięć.
Dorośli czynią wiele dobrego, kiedy sprzyjają autonomii i rozwojowi samorządów uczniowskich. Samorządność uczniowska jako jedna z wartości fundamentalnych, wiąże się z godnością, wolnością i prawem decydowania o sobie. Samorządy uczniowskie są miejscem kształtowania postaw prospołecznych i obywatelskich, obszarem mądrze pomyślanej współpracy młodych ludzi – swoistą agorą, miejscem narodzin pierwszej demokracji. Samorządy są też płaszczyzną samowychowania, brania odpowiedzialności za słowa i czyny. Wzory wyniesione ze szkoły będą miały wpływ na kształt demokracji polskiej, a w szerszym wymiarze – także europejskiej.
Zadaniem priorytetowym rodziców zrzeszonych w radach rodziców i w stowarzyszeniach jest ochraniać autonomię samorządów uczniowskich. Podobnie winni oni wzmacniać wszelkie przejawy twórczej aktywności nauczycieli.
Rodzice - wspólnie z nauczycielami, lub bez ich udziału – mogą  i powinni opracowywać (korzystając z rad ekspertów) własne, oryginalne stanowisko w sprawach związanych z reformą systemu edukacji i z funkcjonowaniem szkół jako autonomicznych placówek oświatowych. W polu szczególnego zainteresowania rodziców winny znaleźć się zasady oceniania,  oraz sposoby komunikowania się nauczycieli z uczniami. Jak wiadomo - w wyniku realizowanej reformy – praca nauczycieli coraz częściej sprowadza się do uczenia “pod testy”, a same wyniki testowe (wyrażane w liczbach) nie biorą wcale pod uwagę różnych aspektów i wymiarów pracy ucznia. Mamy  tu do czynienia ze swoistego rodzaju filozoficznym skandalem: bogactwem ucznia i biedą oceny. Niezawinione ubóstwo każdej oceny sprawia, że ocenianie zamienia się zbyt często w etykietowanie i wyrokowanie, a nawet  w łamanie karier życiowych młodym ludziom. Na odgórnie ustalone  biurokratyczne  procedury egzaminowania – nie może być zgody ze strony rodziców, a także nauczycieli. Dyktat ocen zewnętrznych ogranicza do minimum wpływ nauczycieli, którzy najlepiej znają swoich uczniów: ich wrażliwość, ich wysiłki i zwycięstwa, ich potencjał uzdolnień, zainteresowań i talentów.
Szkoła otwarta i przyjazna to taka, która kieruje się nową filozofią edukacji,  nazwaną przeze mnie edukacją owocującą. Pisałem w jednym z moich tekstów: “Siłą i nadzieją edukacji jest, że żyje ona w samym centrum duchowym pojedynczego człowieka: w jego poczuciu godności. >>Nigdy nie pozwoliłem mojej szkole – powiada Mark Twain – stanąć na drodze mojej edukacji<<. Bo też i edukacja sama w sobie nie ma żadnego celu, poza jednym skromnym zadaniem: stać się dla każdego pojedynczego człowieka edukacją owocującą. Aby stać się edukacją owocującą musi ona zobaczyć całe bogactwo pojedynczego ucznia i tak rozbudzić jego wiarę, energię i zapał, aby bogactwo to stało się niewyczerpanym źródłem późniejszego owocowania” (Edukacja i Dialog, 2006, nr 7, s. 23).
Edukacja domowa i szkolna stanowi część kultury narodowej, a wpływ na jej jakość mają bezpośrednio rodzice, nauczyciele i uczniowie. Ważne jest, by władze państwowe i ministerialne wreszcie doceniły kulturotwórczy potencjał ukryty w aktywności podmiotów edukacji; i stworzyły im lepsze warunki do rozwoju.

                                                                      *  *  *

I na koniec krótka refleksja natury ogólnej: rodzice wspólnie z dziećmi i nauczycielami powołani są do budowania cywilizacji serca i rozumu, w której jest miejsce dla pluralizmu kultur narodowych i zgody, która łączy ludzi i wydobywa z nich to, co dobre i piękne.

          

2.